Hallux valgus is een van de meest voorkomende voetafwijkingen die in de dagelijkse praktijk langskomen. Toch wordt de rol van fysiotherapie, podotherapie en manuele therapie in de behandeling ervan nog regelmatig onderschat. Patiënten worden relatief snel doorverwezen naar de chirurg, terwijl conservatieve behandeling — zeker in een vroeg stadium — zinvolle resultaten kan opleveren. In dit artikel zetten we de huidige stand van de wetenschap uiteen, gebaseerd op de Nederlandse multidisciplinaire richtlijn Hallux Valgus (NOV, 2021) en meerdere gerandomiseerde klinische trials.
Wat is hallux valgus?
Hallux valgus is een progressieve standsafwijking waarbij de grote teen (hallux) in valgusstand staat ten opzichte van het eerste midvoetsbeentje. Klinisch wordt dit zichtbaar als een mediaal botuitsteeksel ter hoogte van het MTP1-gewricht, beter bekend als een ‘knokkel’. De hallux valgushoek (HVA) is de hoek tussen de bisectielijn van het eerste metatarsale en de proximale falanx. Een hoek tot 15° geldt als normaal; mild is <20°, matig 20–40° en ernstig ≥40°.
De aandoening treft vrouwen aanzienlijk vaker dan mannen en heeft een prevalentie van 21–70% afhankelijk van de onderzochte populatie. Risicofactoren zijn onder andere familiaire belasting, schoeisel met een smalle neus of hoge hak, een lang eerste metatarsale en hypermobiliteit van het MTP1-gewricht.
Functioneel leidt hallux valgus tot pijn, verminderde loopfunctie, balansproblemen en — bij oudere patiënten — een verhoogd valrisico.
Stagering met de Manchester Scale
Om de ernst van de standsafwijking in de klinische praktijk te bepalen zonder altijd een röntgenfoto nodig te hebben, wordt in Nederland de Manchester Scale aanbevolen. Deze schaal onderscheidt vijf categorieën (A t/m E), waarbij de valgushoek per categorie met circa 15° toeneemt ten opzichte van een rechte hallux.

De Manchester Scale is een praktisch en toegankelijk meetinstrument dat zonder röntgenbeeldvorming gebruikt kan worden — relevant voor behandelaars die patiënten zien via directe toegankelijkheid. De richtlijn beveelt aan de Manchester Scale te gebruiken bij conservatieve therapie om de ernst van de scheefstand te monitoren en het behandelbeleid op af te stemmen.
- Manchester Scale B en C (milde tot matige scheefstand): overweeg oefentherapie
- Manchester Scale C, D en E (forse deformiteit): overweeg (semi-)orthopedisch schoeisel en multidisciplinaire aanpak
De rol van conservatieve behandeling
De Nederlandse richtlijn is helder in haar uitgangspunt: conservatieve behandeling heeft in de meeste gevallen de voorkeur als startpunt, ongeacht het stadium van de aandoening. Het doel is een functioneel belastbare, pijnvrije en schoeibare voet.
De richtlijn beschrijft de volgende conservatieve behandelmethoden:
- Oefentherapie — bij voorkeur bij Manchester Scale B en C (milde tot matige scheefstand)
- Steunzolen/inlays — bij afwijkende voetstand of -functie, met name bij pronatie en/of hypermobiliteit
- Ortheses — siliconen teenorthesen bij kissing lesions of huidirritatie
- Schoenadvies — geïndiceerd in alle fasen; brede, lage schoen met zachte schacht
- Schoenaanpassingen en (semi-)orthopedisch schoeisel — bij pasvormproblemen of verminderde MTP1-beweeglijkheid
Een belangrijk aandachtspunt uit de richtlijn: het wetenschappelijk bewijs voor de individuele effectiviteit van elk van deze interventies is laag tot zeer laag van kwaliteit (GRADE-classificatie). Dit is niet omdat behandeling niet werkt, maar omdat de beschikbare studies klein zijn, methodologische beperkingen hebben en de follow-upduur te kort is om harde uitspraken te doen. De aanbevelingen zijn mede gebaseerd op expert opinion en indirecte literatuur.
Dit vraagt als behandelaar om transparantie richting de patiënt:
“Conservatief behandelen is zinvol, maar we kunnen de deformiteit niet volledig opheffen en de evidence is beperkt.”
Oefentherapie bij hallux valgus: wat werkt?
De oefentherapeutische aanpak bij hallux valgus richt zich op drie domeinen:
- Manuele therapie en mobilisatie van het MTP1-gewricht en de eerste straal
- Spierversterkende oefeningen — met name voor de plantairflexie en abductie van de hallux, en de intrinsieken van de voet
- Proprioceptieve training om de sensomotorische functie te herstellen of te verbeteren
De studie van Abdalbary (2018) — een gerandomiseerde klinische trial bij 56 vrouwen met matige hallux valgus — onderzocht een gecombineerd programma bestaande uit mobilisatie van alle voetgewrichten, krachttraining voor plantairflexie en abductie van de hallux, griptraining met de tenen (towel curls), stretching van de achillespees én het dragen van een siliconen teenseparator (>8 uur per dag). Na drie maanden (36 sessies) liet de interventiegroep significante verbeteringen zien op alle uitkomstmaten: pijn (VAS), functie (AOFAS), enkel dorsiflexie ROM, spierkracht en radiografische hoekmetingen. Deze resultaten bleven stabiel bij de follow-up na een jaar.
Wat dit onderzoek interessant maakt voor de praktijk: de verbetering was niet alleen functioneel, maar ook radiografisch aantoonbaar. De hallux valgushoek daalde van gemiddeld 32,7° naar 23,8° post-interventie en bleef op 25,8° bij één jaar follow-up. De richtlijn kwalificeert dit onderzoek echter als very low GRADE vanwege de studieopzet en kleine steekproef. De resultaten zijn bemoedigend, maar moeten met gepaste voorzichtigheid worden geïnterpreteerd.
Wat we wél met enig vertrouwen kunnen zeggen: mobilisatie-interventies lijken de voetfunctie te verbeteren ten opzichte van een nachtspalk of placebo — dit is de conclusie op basis van laag GRADE-bewijs in de richtlijn, ondersteund door studies van Du Plessis (2011) en Brantingham (2005).
Begeleid versus zelfstandig oefenen
Een relevante vraag voor de praktijk: is directe begeleiding door een fysiotherapeut nodig, of kunnen patiënten ook zelfstandig oefenen? Oztarsu & Oksuz (2023) vergeleken een progressief oefenprogramma onder supervisie met een thuisprogramma bij milde tot matige hallux valgus (8 weken). Beide groepen lieten statistisch significante verbeteringen zien in voetadductiehoek, pijn, balans en functie. De gesuperviseerde groep liet echter op meerdere parameters grotere verbeteringen zien, waaronder voetadductiehoek, pijnreductie en naviculairhoogte.
Dit sluit aan bij wat we weten over therapietrouw: onderzoek laat zien dat 65% van de patiënten thuisoefeningen niet of slechts gedeeltelijk uitvoert. De richtlijn benadrukt dan ook expliciet dat therapietrouw essentieel is voor het behalen van het behandeldoel, en dat persoonlijke factoren zoals motivatie en weerstand tegen tijdsinvestering mede bepalend zijn voor de therapiekeuze.
Wanneer verwijzen naar de chirurg?
Conservatieve behandeling heeft haar grenzen. De richtlijn stelt dat chirurgie overwogen kan worden wanneer:
- Conservatieve therapie onvoldoende pijnreductie oplevert
- De functionele beperkingen het dagelijks leven significant verstoren
- Er sprake is van ernstige deformiteit (Manchester Scale D of E)
Patiënten moeten realistisch worden geïnformeerd: chirurgie corrigeert de deformiteit structureel beter, maar brengt risico’s met zich mee — denk aan complicaties, langere herstelperiode en het feit dat niet alle patiënten pijnvrij worden. Studies laten zien dat patiënttevredenheid na chirurgie niet altijd correleert met de radiografische uitkomst.
Conservatieve behandeling is ook postoperatief zinvol: ter ondersteuning van de revalidatie of bij restklachten zoals transfermetatarsalgie.
Implicaties voor de praktijk
Gebruik het ICF-model als kader. De richtlijn beveelt aan om bij het opstellen van een behandelplan altijd de brede context in kaart te brengen: de hulpvraag, functionele beperkingen, participatieproblemen en persoonlijke factoren. Er is geen one-size-fits-all aanpak.
Overweeg een multidisciplinaire aanpak. De samenwerking tussen fysiotherapeut, podotherapeut en orthopedisch schoentechnoloog levert in de praktijk meerwaarde op. De richtlijn is opgesteld door een multidisciplinaire werkgroep en benadrukt het belang van laagdrempelig overleg.
Wees eerlijk over de bewijskracht. De evidence is beperkt, maar dat betekent niet dat behandelen zinloos is. Het betekent wél dat je geen wonderen kunt beloven. Een gecombineerde aanpak van mobilisatie, gerichte krachttraining en schoeiseladvies is evidence-informed en klinisch verdedigbaar — zeker in een vroeg stadium.
Gebruik meetinstrumenten. De Manchester Scale, VAS/NRS, AOFAS of FFI-5pt zijn bruikbare instrumenten om het behandelverloop te objectiveren en te evalueren. Zo bouw je ook zelf aan Practice Based Evidence.
Hallux valgus is een veelvoorkomende aandoening waarbij conservatieve behandeling een waardevolle eerste stap is. Oefentherapie — met name een combinatie van mobilisatie, gerichte krachtoefeningen en teenseparator — laat in de beschikbare trials bemoedigende resultaten zien op pijn, functie en radiografische hoeken. De bewijskracht is echter laag tot zeer laag (GRADE), wat vraagt om genuanceerde communicatie richting de patiënt.
Multidisciplinaire samenwerking, een goede hulpvraaganalyse op basis van het ICF-model en een realistisch behandeldoel zijn de sleutels tot een zinvol behandeltraject. De deformiteit corrigeer je niet volledig met conservatieve therapie — maar de pijn verminderen, de functie verbeteren en de progressie vertragen: dat is wél haalbaar.
FA Education organiseert geaccrediteerde nascholing voor fysiotherapeuten, sportfysiotherapeuten, manueel therapeuten en podotherapeuten — volledig gericht op voet, enkel en onderbeen, met de meest actuele richtlijnen vertaald naar de dagelijkse praktijk.
- Nederlandse Orthopaedische Vereniging (NOV). Richtlijn Hallux Valgus. 2021. Richtlijnendatabase.nl
- Abdalbary SA. Foot Mobilization and Exercise Program Combined with Toe Separator Improves Outcomes in Women with Moderate Hallux Valgus at 1-Year Follow-up. J Am Podiatr Med Assoc. 2018.
- Tedeschi R. Exploring the Efficacy of Physiotherapy in Conservative Management of Hallux Valgus: A Scoping Review of Randomized Clinical Trials. Reabilitacijos Mokslai. 2024.
- Menz HB et al. Radiographic correlates of hallux valgus severity in older people. J Foot Ankle Res. 2010;3(1):20. CC BY 4.0. doi:10.1186/1757-1146-3-20




